Ergonomie: de onderschatte factor voor prestaties

In opslag- en expeditiebedrijven is er vaak één onopvallend aantal dat bepalend is voor winst of verlies: de herhalingsfrequentie. Een karton van 10 kilogram lijkt onschuldig. Maar als dat per dienst duizend keer wordt verplaatst, maakt het cumulatieve effect van deze routine er slopend werk van. Volgens het Europees Agentschap voor veiligheid en gezondheid op het werk (EU-OSHA) tillen meer dan een derde van alle Europese werknemers regelmatig lasten gedurende ten minste een kwart van hun werktijd. In een typisch magazijn verplaatsen teams ongeveer zes ton per dienst. Er zijn maar weinig industriesegmenten die zich zo dynamisch ontwikkelen als de intra-logistiek, aangedreven door de aanhoudende groei van de e-commerce. Naarmate de goederenstroom toeneemt, nemen ook de taktfrequentie, de druk en de belasting in de magazijnen toe.

Tegelijkertijd neemt het ziekteverzuim toe. Volgens de Overkoepelende Vereniging van Bedrijfsziektekostenfondsen (BKK) waren werknemers in Duitsland vorig jaar gemiddeld 22,3 dagen ziek. Aandoeningen van het bewegingsapparaat (MSD's) waren verantwoordelijk voor ongeveer een vijfde van de verzuimdagen, waarbij rugklachten bovenaan de lijst stonden. Deze komen vaak voor en leiden tot gemiddeld 18,6 verzuimdagen per persoon. Het Federaal Instituut voor Arbeidsveiligheid en Gezondheid schat dat de kosten van productieverlies als gevolg van ziekteverzuim in 2024 26,1 miljard euro zullen bedragen.

Deze cijfers wijzen niet op een onbelangrijk probleem; ze raken juist de kern van handmatige processen. Ladingen met een gewicht tussen de vijf en tien kilogram zijn bijzonder problematisch, omdat ze als licht worden beschouwd. Maar wie ze honderden keren per dienst moet tillen, bereikt al snel zijn grenzen.

Herhaaldelijk tillen en positioneren is vermoeiend. Dit leidt tot een afname van de concentratie, waardoor er fouten sluipen: verkeerd gepikte artikelen, beschadigde verpakkingen of onjuist geplaatste componenten kosten tijd en geld. Daar komen nog indirecte gevolgen bij. Als werknemers afwezig zijn, moeten anderen het overnemen. Dienstroosters komen onder druk te staan, overuren stapelen zich op en het moreel lijdt eronder. Het verlies van gekwalificeerde werknemers betekent het verlies van expertise. Het tekort aan geschoolde arbeidskrachten verergert het probleem.

Automatisering lijkt een voor de hand liggende oplossing, maar niet elk proces leent zich hiervoor. „Een grote verscheidenheid aan productvarianten, fluctuerende productievolumes en beperkte investeringsbudgetten leggen bepaalde beperkingen op. Vooral bij verzending en orderverzameling zijn flexibele oplossingen nodig”, zegt Eric Wilhelm, hoofd van de business unit Handling en lid van de raad van bestuur bij Schmalz in Glatten.

Een voorbeeld hiervan is de logistieke afdeling van dm. De Duitse drogisterijketen exploiteert meer dan 4.100 winkels en heeft ongeveer 90.000 werknemers in dienst in Europa. Het bedrijf verkoopt een breed assortiment aan cosmetica, gezondheids- en huishoudproducten, evenals biologische levensmiddelen, en hanteert een klantgerichte uitlijning die zowel klanten in de winkels als onlineklanten over de landsgrenzen heen bedient. Het snel groeiende aantal dagelijkse verzendingen bracht het textieldistributiecentrum in Karlsruhe steeds meer tot het uiterste – er was een oplossing nodig die de processen efficiënter zou maken, de transportkosten zou laten zakken en de werkdruk op de werknemers aanzienlijk zou verlichten. De verzendprocessen verliepen in een hoog tempo. Veel handmatige taken werden duizenden keren herhaald. Volledige automatisering was geen optie vanwege de hoge investeringskosten en de beperkte flexibiliteit. Het doel was een oplossing te vinden die de bestaande processen zou ondersteunen zonder deze volledig op hun kop te zetten. De oplossing moest de werkdruk verminderen, de doorvoer stabiliseren en snel kunnen worden geïntegreerd.

Hier kwam vacuümexpert Schmalz in beeld om de fysieke belasting te verminderen en de processen sneller en stabieler te maken. Ergonomische til- en hefsystemen kunnen zonder langdurige projectlooptijden in bestaande werkplekken worden geïntegreerd. Werknemers pakken de last niet langer rechtstreeks vast, maar verplaatsen deze met behulp van een vacuüm heftoestel. De beweging blijft vertrouwd, terwijl de fysieke belasting aanzienlijk wordt verminderd. De economische voordelen zijn direct merkbaar.

Schmalz heeft voor dm een op maat gemaakte oplossing ontwikkeld, bestaande uit een vacuümslangheffer en een aangepaste railbaan. Hiermee kunnen kartonnen dozen tot een hoogte van 2,15 meter op pallets worden gestapeld, waarbij ze rechtop blijven staan – zonder zware inspanningen of ongezonde bewegingen. Een instelbare vacuümgrijper maakt een flexibele handling van verschillende kartonafmetingen mogelijk, waardoor het proces verloopt zonder tijdrovende omsteltijden. Dit bespaart tijd per cyclus en verhoogt het rendement op de verzendafdeling aanzienlijk.

Een eenvoudige berekening illustreert het effect: als een teamlid één seconde per veerslag bespaart en dit proces duizend keer herhaalt, levert dat 16,7 minuten per dienst op. Als een systeem de effectieve belasting bij duizend herhalingen met één kilogram vermindert, komt dat neer op een dagelijkse vermindering van één metrische ton.

Uit onderzoek van het Fraunhofer-instituut voor Productietechniek en Automatisering (IPA) blijkt dat ergonomisch ontworpen werkplekken de productiviteit met wel 25 procent kunnen verhogen. Het aantal werkgerelateerde aandoeningen van het bewegingsapparaat daalt met wel 59 procent en het aantal ziekteverzuimdagen met wel 75 procent. Ook het aantal fouten neemt aanzienlijk af.

Deze effecten hangen met elkaar samen. Minder vermoeidheid leidt tot consistentere bewegingspatronen en dus tot minder fouten. Door het lagere foutenpercentage zijn er minder herstelwerkzaamheden en retourzendingen. Bovendien stijgt de productie per dienst zonder dat er extra werknemers nodig zijn.

Juist hier komen doordachte technische oplossingen om de hoek kijken – oplossingen die werkplekken niet als op zichzelf staande eenheden beschouwen, maar ze consequent integreren in het gehele handling-proces. Schmalz beschouwt ergonomie als een systemische uitdaging. Het productassortiment varieert van vacuümbuisheffers voor dynamische toepassingen met hoge taktfrequenties tot op kettingtakels gebaseerde vacuümheftoestellen voor zwaardere lasten, en omvat ook gevoelige slimme takels voor nauwkeurige positionering. Het assortiment wordt aangevuld met responsieve, handbediende kranen, exoskeletten en mobiele transportsystemen.

Vacuümheftoestellen maken het mogelijk om kartonnen dozen, zakken of andere verpakkingen snel op te tillen, te roteren en neer te zetten. Ze reageren direct op handbewegingen en de last volgt intuïtief. Dit verkort de inwerktijd en vermindert bedieningsfouten. Vacuümheftoestellen met kettingtakel worden ingezet wanneer zwaardere lasten moeten worden verplaatst. Slimme draadbalancers ondersteunen bij montage- en positioneringstaken die precisie vereisen. Kraan- en railbaan-systemen bieden het benodigde bewegingsbereik en geleiden de heftoestellen soepel door de ruimte. Zo ontstaan werkplekken die optimaal zijn afgestemd op de uit te voeren taak. „De interactie tussen de componenten is cruciaal“, benadrukt Eric Wilhelm, „en daarom levert Schmalz niet alleen een enkel apparaat, maar een op elkaar afgestemd compleet systeem.“ Advies, ontwerp en integratie worden vanuit één bron verzorgd, in nauwe samenwerking met de klant. Dit vermindert het aantal raakvlakken en verhoogt de bedrijfsveiligheid.

Een ander voordeel van deze oplossingen komt tot uiting in het personeelsbeleid. Ergonomisch ontworpen til- en hefsystemen maken het mogelijk om taken toe te wijzen zonder rekening te houden met fysieke kracht. Of je nu jong bent of ervaring hebt, man of vrouw: met het juiste hefhulpmiddel kunnen lasten soepel en gecontroleerd worden verplaatst. Dit vergroot het aanbod aan sollicitanten. Tegelijkertijd neemt het de aarzeling weg die oudere werknemers kunnen voelen om langer bij het bedrijf te blijven. In tijden van een tekort aan geschoolde arbeidskrachten krijgt deze flexibiliteit een strategisch belang.

Ergonomische systemen bieden ook uitkomst bij kortstondige schommelingen in het ordervolume. Wat vroeger door twee personen moest worden gedaan, kan nu door één persoon alleen worden uitgevoerd. Die persoon verwerkt de lading veilig, nauwkeurig en moeiteloos. Hierdoor komen werknemers vrij voor andere taken en krijgt het team meer flexibiliteit in de dagelijkse werkzaamheden.

Ergonomie heeft niet alleen invloed op je rug, maar ook op de kwaliteit van het proces. Als je een lading met sturing hanteert, is de kans kleiner dat je deze beschadigt. Als je niet onder tijdsdruk staat of last hebt van vermoeidheid, kun je bestellingen nauwkeuriger verwerken. Fouten hebben vooral bij de verzending grote gevolgen. Een verkeerd verpakte zending leidt tot retourzendingen, herbewerking en reputatieschade voor het bedrijf. Elke vermijdde pickfout bespaart inspanning in de hele keten.

Bij dm bleek dat werknemers die ergonomisch werden ondersteund, het verzendproces stabiliseerden. De werknemers werkten in een gelijkmatiger tempo en de doorvoer nam toe. Tegelijkertijd nam het aantal lichamelijke klachten af. Het gemiddelde aantal verwerkte verpakkingen per dag steeg van ongeveer 800 naar 1.850.

Ergonomie is een van de maatregelen die snel resultaat opleveren. Er is geen ingewikkelde IT-integratie voor nodig en de materiaalstromen worden niet fundamenteel gewijzigd. Het pakt problemen direct op de werkplek aan. „Bedrijven die een bescheiden productiviteitsstijging van 10 procent uitvoeren, zien in de loop van het jaar merkbare effecten”, zegt Eric Wilhelm. In combinatie met minder stilstand en kosten die laten zakken, leidt dit tot een snel rendement op de investering (ROI).

Schmalz biedt ondersteuning aan dit proces met technisch advies en een doordacht ontwerp. De systemen worden afgestemd op het werkstuk, het eigengewicht, de taktfrequentie en de ruimtelijke beperkingen. Het doel is niet een maximale draagkracht, maar juist de optimale balans tussen snelheid, precisie en minder fysieke belasting. Eric Wilhelm: „Ergonomie is geen extraatje, maar een integraal onderdeel van efficiënte processen. Door de fysieke belasting voor mensen te verminderen, wordt het vermogen van het systeem vergroot.“

Intra-logistiek moet nog sneller, flexibeler en robuuster worden om aan de toenemende eisen te voldoen. Tegelijkertijd nemen het tekort aan geschoolde arbeidskrachten en de kostendruk toe. Automatisering alleen biedt geen oplossing voor alle uitdagingen. Handmatige processen blijven op veel gebieden onmisbaar. Juist op deze gebieden is het ontwerp van de werkplek bepalend voor het concurrentievermogen. Ergonomisch ontworpen handling slaat een aansluiting tussen economische belangen en verantwoordelijkheidsgevoel ten opzichte van werknemers. Het laat de kosten zakken, waarborgt een constante kwaliteit en verhoogt de productiviteit. Investeren in gezondheid en veiligheid op het werk vandaag de dag verzekert stabiele processen. Ergonomie loont – niet op een dag in de toekomst, maar nu meteen.